بررسی امکان جایگزینی مفهوم ذهن به‌جای نفس براساس فلسفه سینوی و فلسفه صدرایی

نویسندگان
دانشگاه قم
چکیده
امروزه معادل دانستن ذهن در فلسفه ‌غرب با نفس در فلسفه اسلامی به روندی معمول، ولی قابل مناقشه بدل شده است. از طرف دیگر مفهوم نفس به­دلیل تبادر جوهریت و تجرد از آن، در رویکردهای فیزیکالیستی، حذف شده است؛ لذا ارائه نظریه فلسفه ‌اسلامی در خصوص مسائل نفس­شناسی، نیازمند تعیین مفهومی مشترک است که دست­کم آن مفهوم مشترک توسط تمامی دیدگاه‌ها مورد تایید باشد. این مطلب لزوم پیشنهاد جایگزینی ذهن به­جای نفس در فلسفه ‌اسلامی را مهم جلوه می‌دهد. برای این کار ابتدا باید جایگاه ذهن را از دیدگاه سینوی و صدرایی روشن کرده و معین کرد که کدام­یک، ذهن را عینا همان چیزی می‌داند که در فلسفه ‌ذهن شناخته شده است. سپس در بستر آن، استنباط کرد که مبتنی بر فلسفه کدام­یک، جایگزینی ذهن به جای نفس امری ممکن است. در فلسفه ‌ابن‌سینا نفس ‌ناطقه به نفس انسانی گفته می‌شود که تجرد‌ عقلی دارد و غیر از قوایش است. در فلسفه ‌صدرایی نفس ‌ناطقه به مرتبه ‌مثالی از مطلق نفس انسانی گفته می‌شود و با قوای نفس که مثالی‌اند، در مرتبه آن‌ها عینیت دارد. ذهن در فلسفه ‌ابن‌سینا، یا حیثیت معرفتی اخذ شده از نفس ‌ناطقه است و یا مجموعه قوای معرفتی نفس ‌ناطقه را نشان می‌دهد. اما در فلسفه ‌صدرایی ذهن همان نفس انسان در مرتبه ناطقه آن است. بر اساس فلسفه ‌صدرایی امکان جایگزینی مفهوم ذهن به­جای نفس در مرتبه ‌مثالی آن وجود دارد؛ اما در فلسفه ‌سینوی چنین چیزی میسر نیست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Possibility of Substituting the Concept of Mind Instead of Soul Based on Ibn Sinan Philosophy and Sadrian Philosophy

نویسندگان English

Armin Mansour
Habiballah Daneshshahraki
Islamic philosophy and theology, University of Qom
چکیده English

Today, equating the mind in Western philosophy with the soul in Islamic philosophy has become common but debatable. Presenting the theory of Islamic philosophy on anthropological issues requires a common concept that is approved by all perspectives. This highlights the need to suggest replacing the mind with the soul in Islamic philosophy. We should first clarify the position of mind in the two perspectives of Ibn Sina and Sadra, and determine which of the two perspectives considers the mind to be exactly what is known in the philosophy of mind. Then it must be inferred that, based on the view of which of them, it is possible to replace the mind with the soul. In Ibn Sina, the Nafs Natique is the human soul which is immaterial and rational. In Sadrian philosophy, the Nafs Natiqah is called the imaginary (Misali) level of the absolute human soul and with the faculties of the soul, which are imaginary (Misali), it has objectivity in their level. In Ibn Sina's view, the mind is either the epistemological status derived from the Nafs Natiqah or it shows the set of epistemic faculties of the rational soul. But in Sadrian philosophy, the mind is the human Natiqah level of the soul. According to Sadrian philosophy, it is possible to replace the mind with the soul at its imaginary level; but in Ibn Sina it is impossible.

کلیدواژه‌ها English

Mind
Soul
Immaterial
Ibn Sina
Mulla Sadra
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1371)، المباحثات، قم، بیدار، چاپ اول.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1371)، المباحثات، قم، بیدار، چاپ اول.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1379)، النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران‏، چاپ دوم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1379)، النجاة من الغرق فى بحر الضلالات، تهران، انتشارات دانشگاه تهران‏، چاپ دوم.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، الف)، الشفاء (المنطق)، جلد3، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، الف)، الشفاء (المنطق)، جلد3، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، الف)، الشفاء (المنطق)، جلد1، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، الف)، الشفاء (المنطق)، جلد1، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، ب)، منطق المشرقیین، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405ق، ب)، منطق المشرقیین، قم، نشر مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، شرح الاشارات و النبیهات‏، شرح: خواجه نصیرالدین طوسی چاپ اول، جلد1، قم، نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، شرح الاشارات و النبیهات‏، شرح: خواجه نصیرالدین طوسی چاپ اول، جلد1، قم، نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، شرح الاشارات و التنبیهات‏، شرح: خواجه نصیرالدین طوسی چاپ اول، جلد3، قم، نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375)، شرح الاشارات و التنبیهات‏، شرح: خواجه نصیرالدین طوسی چاپ اول، جلد3، قم، نشر البلاغه.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1417ق)، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق: حسن حسن زاده آملی، قم، مکتب الاعلام الاسلامى.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1417ق)، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق: حسن حسن زاده آملی، قم، مکتب الاعلام الاسلامى.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق)، التعلیقات، قم، مکتب الاعلام الاسلامى.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1404ق)، التعلیقات، قم، مکتب الاعلام الاسلامى.
دکارت، رنه (1381)، تاملات در فلسفه اولی، ترجمه: احمد احمدی، تهران، سمت.
دکارت، رنه (1381)، تاملات در فلسفه اولی، ترجمه: احمد احمدی، تهران، سمت.
سبزواری، هادی (1369)، شرح المنظومه، جلد2، تهران، نشر ناب، چاپ اول.
سبزواری، هادی (1369)، شرح المنظومه، جلد2، تهران، نشر ناب، چاپ اول.
شریعتی، فهیمه، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1389)، ذهن از منظر ابن‌سینا، مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، سال42، شماره پیاپی2/84، ص 124-105
شریعتی، فهیمه، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1389)، ذهن از منظر ابن‌سینا، مطالعات اسلامی: فلسفه و کلام، سال42، شماره پیاپی2/84، ص 124-105
شریعتی، فهیمه، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1392)، ذهن و تاثیرات بی‌واسطه آن از نظر ملاصدرا، حکمت صدرایی، سال2، شماره اول، 84-71
شریعتی، فهیمه، حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1392)، ذهن و تاثیرات بی‌واسطه آن از نظر ملاصدرا، حکمت صدرایی، سال2، شماره اول، 84-71
عبودیت، عبدالرسول (1395)، درآمدی به نظام حکمت صدرایی ، جلد3، تهران، سمت، چاپ چهارم.
عبودیت، عبدالرسول (1395)، درآمدی به نظام حکمت صدرایی ، جلد3، تهران، سمت، چاپ چهارم.
کمبل، نیل (1400)، درآمدی کوتاه بر فلسفه ذهن، ترجمه: محمد یوسفی، تهران، نشر نی، چاپ دوم.
کمبل، نیل (1400)، درآمدی کوتاه بر فلسفه ذهن، ترجمه: محمد یوسفی، تهران، نشر نی، چاپ دوم.
لاهیجی، عبدالرزاق (بی تا)، شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، جلد1، اصفهان، انتشارات مهدوی.
لاهیجی، عبدالرزاق (بی تا)، شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، جلد1، اصفهان، انتشارات مهدوی.
مسلین، کیت (1391)، درآمدی به فلسفه ذهن، ترجمه: مهدی ذاکری، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مسلین، کیت (1391)، درآمدی به فلسفه ذهن، ترجمه: مهدی ذاکری، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366)، آموزش فلسفه، جلد1، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1366)، آموزش فلسفه، جلد1، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد9، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد9، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد3، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد3، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد1، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد1، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد4، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد4، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد8، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا، (1981)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، حاشیه: علامه طباطبایی، جلد8، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
ملاصدرا (1375)، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتالهین، تهران، حکمت.
ملاصدرا (1375)، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتالهین، تهران، حکمت.
ملاصدرا (1363)، مفاتیح الغیب، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.
ملاصدرا (1363)، مفاتیح الغیب، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول.
ملاصدرا (1366)، شواهد الربوبیه، ترجمه و تفسیر جواد مصلح ، تهران، انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول.
ملاصدرا (1366)، شواهد الربوبیه، ترجمه و تفسیر جواد مصلح ، تهران، انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چاپ اول.
ملاصدرا (1360)، شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، حاشیه: ملاهادی سبزواری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم .
ملاصدرا (1360)، شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، حاشیه: ملاهادی سبزواری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم .
طباطبایی، محمدحسین (1392)، نهایه الحکمه، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه های علمیه.
طباطبایی، محمدحسین (1392)، نهایه الحکمه، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه های علمیه.
Descartes, Rene (1986), the Principle of Philosophy, Section IX, London, Everyman Classics.
Descartes, Rene (1986), the Principle of Philosophy, Section IX, London, Everyman Classics.
Descartes, Rene (1984), the Philosophical Writings of Descartes (2 Vol.), translated By: J. Cottingham and R. Stoothoff and D. Murdoch, CUP (U.S.A), Cambridge university press. [DOI:10.1017/CBO9780511805042]
Descartes, Rene (1984), the Philosophical Writings of Descartes (2 Vol.), translated By: J. Cottingham and R. Stoothoff and D. Murdoch, CUP (U.S.A), Cambridge university press. [DOI:10.1017/CBO9780511805042]
Ibn Sina, Hossein (1995), Soul from the Healing Book, research: Hasan Hasanzade Amoli, Qom, Islamic Elam (in Persian).
Ibn Sina, Hossein (1995), Soul from the Healing Book, research: Hasan Hasanzade Amoli, Qom, Islamic Elam (in Persian).
Mulla Sadra (1981), The Transcendental Wisdom in Four Rational Travel (Asfar Arbaah), vol8, Beirut, Darol Ehyae al-Torasel al-Arabi (in Arabic).
Mulla Sadra (1981), The Transcendental Wisdom in Four Rational Travel (Asfar Arbaah), vol8, Beirut, Darol Ehyae al-Torasel al-Arabi (in Arabic).
Mulla Sadra (1981), The Transcendental Wisdom in Four Rational Travel (Asfar Arbaah), vol9, Beirut, Dar Ehya al-Torasel al-Arabi (in Arabic).
Mulla Sadra (1981), The Transcendental Wisdom in Four Rational Travel (Asfar Arbaah), vol9, Beirut, Dar Ehya al-Torasel al-Arabi (in Arabic).
Mulla Sadra (1987), Al-Shawahid al-rububiyah, translation & commentary: Javad Muslih, Tehran, Soroush (in Persian)
Mulla Sadra (1987), Al-Shawahid al-rububiyah, translation & commentary: Javad Muslih, Tehran, Soroush (in Persian)
Mesbah Yazdi (1987), Philosophy Training, vol1, Tehran, Sazman Tabligat Islami (in Persian).
Mesbah Yazdi (1987), Philosophy Training, vol1, Tehran, Sazman Tabligat Islami (in Persian).
Obudiyat, Abdol Rasoul (2016), Mulla Sadras Theosophical System, vol3, Tehran, Samt (in Persian).
Obudiyat, Abdol Rasoul (2016), Mulla Sadras Theosophical System, vol3, Tehran, Samt (in Persian).