تحلیل انتقادی دو رویکرد فلسفی و اصولی علامه طباطبایی نسبت به مسأله کاشفیت علم

نویسنده
حامده راستایی
موسسه آموزش عالی آل طه
10.61882/mi.6.1.129
چکیده
مسألۀ کاشفیت علم از مسائل بنیادین در دانش معرفت­شناسی است که مانند دیگر مسائل آن دانش، به­قدر مسائل هستی­شناسانه مورد توجه فیلسوفان قرار نگرفته است. با این حال، علامه طباطبایی علاوه بر نگارش متنی مستقل دربارۀ کاشفیت علم، مقالۀ «ارزش معلومات» از مجموعه مقالات اصول فلسفه و روش رئالیسم، در جای­جای آثار خویش به این مسأله پرداخته است. او دو رویکرد به مسألۀ کاشفیت علم دارد: در رویکرد فلسفی خود بر اساس عینیت ماهوی، علم حصولیِ تصدیقیِ یقینی را کاشف از معلوم بالعرض می‌داند، اما در رویکرد اصولی خود، کاشفیت حقیقی را از علم نفی می­کند تا مسیر کاشفیت اعتباری آن را هموار سازد. عینیت ماهوی بدین سبب که به معقولات ثانی فلسفی و منطقی راه ندارد، و نیز بدین سبب که با اصالت وجود در منافات است، نمی‌تواند مناط کاشفیت علم به­شمار آید؛ این پژوهش بر پایۀ روش تحلیل منطقی مفاهیم، نشان داده است که دو دلیل علامه طباطبایی در رویکرد اصولی‌اش نسبت به مسألۀ کاشفیت علم ناتمام بوده و در نتیجه سلب کاشفیت حقیقی از علم ناموجه به­شمار می‌آید. ناتمامیت آن دو دلیل مستند به این دو ایده است اول، این‌که چیزی می‌تواند ربط باشد و در عین ربط بودن، چیزی دیگر را بازنمایی کند، و دوم، چیزی می‌تواند بدون آنکه فانی در چیزی دیگر باشد، آن را بازنمایی کند.
کلیدواژه‌ها
کاشفیت
عینیت ماهوی
علم حصولی
تصدیق یقینی
علامه طباطبایی

عنوان مقاله English

A Critical Analaysis of Allamah Tabātabāī’s Two Philosophical and Theoretical Approaches to the Discovery of Knowledge

نویسنده English

Hamedeh Rastaei
Ale- Taha Institute of Higher Education, Tehran, Iran
چکیده English

The question of how knowledge is discovered remains one of the central yet relatively underexplored issues in epistemology. While philosophers have often devoted far greater attention to ontological problems, Allāmah Tabātabāī offers an important and original contribution to this topic. In addition to writing a dedicated essay on the subject, “The Value of the Known” in Usul-i Falsafeh va Ravesh-e Realism, he also addresses it in various parts of his broader works.

Tabātabāī develops two distinct approaches. In his philosophical approach, grounded in the principle of essential objectivity, he maintains that certain acquired knowledge discovers the known by accident. In contrast, in his fundamental approach, he denies the possibility of genuine discovery altogether, aiming to pave the way for a more authentic understanding of knowledge. Essential objectivity, however, cannot be regarded as a sufficient criterion for discovery, both because it excludes philosophical and logical secondary intelligibles and because it conflicts with the doctrine of the primacy of existence.

This paper argues, through a logical analysis of concepts, that Tabātabāī’s two main arguments for rejecting true discovery are incomplete and therefore unjustified. First, something can be relational and, at the same time, represent something beyond itself. Second, something can represent another reality without being “annihilated” within it.

کلیدواژه‌ها English

Discovery
Essential Objectivity
Acquired Knowledge
Certain Confirmation
Allāmah Tabātabāī
احدی، علی؛ سلیمانی امیری، عسکری؛ صانعی، علیرضا (1401)، قطع و یقین از منظر علم اصول و معرفت‌شناسی بر پایۀ دیدگاه آخوند خراسانی و علامه طباطبایی، معارف عقلی، شمارۀ چهل و چهارم، 33 تا 56.
احدی، علی؛ سلیمانی امیری، عسکری؛ صانعی، علیرضا (1401)، قطع و یقین از منظر علم اصول و معرفت‌شناسی بر پایۀ دیدگاه آخوند خراسانی و علامه طباطبایی، معارف عقلی، شمارۀ چهل و چهارم، 33 تا 56.
اصفهانی، محمد حسین (1429ق)، نهایة الدرایة، بیروت: مؤسسة آل ‌البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
اصفهانی، محمد حسین (1429ق)، نهایة الدرایة، بیروت: مؤسسة آل ‌البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
انصارى، مرتضى بن محمد امین (1416ق)، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
انصارى، مرتضى بن محمد امین (1416ق)، فرائد الاصول، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
حائری اصفهانی، محمد حسین‌بن عبدالرحیم (1404ق)، الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه، قم، دار احیاء العلوم الاسلامی.
حائری اصفهانی، محمد حسین‌بن عبدالرحیم (1404ق)، الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه، قم، دار احیاء العلوم الاسلامی.
خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1409ق)، کفایة الاصول، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1409ق)، کفایة الاصول، قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1410 ق)، درر الفوائد فی الحاشیة على الفرائد، تهران: مؤسسة الطبع و النشر التابعة لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی.
خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1410 ق)، درر الفوائد فی الحاشیة على الفرائد، تهران: مؤسسة الطبع و النشر التابعة لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم [صدر المتألهین] (1423ق)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شیرازی، محمد بن ابراهیم [صدر المتألهین] (1423ق)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1402ق)، حاشیة الکفایة، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1402ق)، حاشیة الکفایة، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1404ق)، نهایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1404ق)، نهایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1420ق)، بدایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین (1420ق)، بدایة الحکمة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین(1371ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان.
طباطبایی، سید محمد حسین(1371ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان.
طباطبایی، سید محمد حسین(1387ش)، اصول فلسفۀ رئالیسم، قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمد حسین(1387ش)، اصول فلسفۀ رئالیسم، قم: بوستان کتاب.
طباطبایى، سید محمد حسین‏ (1386)، نهایة الحکمة با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم: مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طباطبایى، سید محمد حسین‏ (1386)، نهایة الحکمة با تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی، قم: مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
طوسی، محمد بن محمد [خواجه نصیر الدین طوسی] (1383)، اجوبة المسائل النصیریة، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
طوسی، محمد بن محمد [خواجه نصیر الدین طوسی] (1383)، اجوبة المسائل النصیریة، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
مجموعۀ نویسندگان (1381)، مرزبان وحی و خرد، یادنامۀ مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی، قم: بوستان کتاب قم.
مجموعۀ نویسندگان (1381)، مرزبان وحی و خرد، یادنامۀ مرحوم علامه سید محمد حسین طباطبایی، قم: بوستان کتاب قم.
مظفر، محمد رضا (1424ق)، المنطق، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
مظفر، محمد رضا (1424ق)، المنطق، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
ملایی، رضا (1393)، بررسی تبیین‌های مختلف از کاشفیت علم حصولی در فلسفه اسلامی، حکمت اسراء، شمارۀ بیست و دوم، 53 تا 72.
ملایی، رضا (1393)، بررسی تبیین‌های مختلف از کاشفیت علم حصولی در فلسفه اسلامی، حکمت اسراء، شمارۀ بیست و دوم، 53 تا 72.
میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمد حسن (1430ق)، القوانین المحکمه فی الاصول، قم: احیاء الکتب الاسلامیه.
میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمد حسن (1430ق)، القوانین المحکمه فی الاصول، قم: احیاء الکتب الاسلامیه.
نیکویی، مجید؛ سیمایی صراف، حسین (1398)، نقدی بر کاشفیت قطع از واقع در پرتو معرفت شناسی جدید، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ بیستم، 373 تا 402.
نیکویی، مجید؛ سیمایی صراف، حسین (1398)، نقدی بر کاشفیت قطع از واقع در پرتو معرفت شناسی جدید، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال یازدهم، شمارۀ بیستم، 373 تا 402.