تاثیر فاعلیت خداوند در قانون‌مندی طبیعت از دیدگاه ملاصدرا و الهی‌دانان پویشی

نویسندگان
مریم آقامحمدرضا 1
محمد جواد رضایی ره 1
حمیدرضا آیت الهی 2
روح الله سوری 1
1 دانشگاه خوارزمی
2 دانشگاه علامه طباطبایی
10.61882/mi.6.1.239
چکیده
الهی‌دانان پویشی در پی راه­حلی برای برون­رفت از مشکلات الهیاتی، تبیین جدیدی از فاعلیت خداوند در نظام طبیعت ارائه می‌دهند. به اعتقاد آنها، فاعلیت الهی بر مبنای پویش و نظام ارگانیسمی جهان، باید به­نحوی تفسیر شود که فاعلیت و اختیار و خلاقیت دیگر موجودات حفظ شود. راه­حل آنان برای این مسأله، محدودیت قدرت و علم الهی است که منجر به نفی وجوب ذاتی و رابطه طولی خداوند با دیگر موجودات است. به عبارت دیگر، خداوند صرفاً شرط لازم و علت معد و در عرض دیگر علل و فاعل‌های طبیعی موجودات عالم است. قوانین و نظم عالم طبیعت نیز حاصل اختیار و خلاقیت موجودات طبیعی است.

اما ملاصدرا با اثبات وجوب ذاتی و رابطه طولی خدا با دیگر موجودات، با فاعلِ بالتجلی دانستن خداوند، فاعلیت او را حقیقی و ایجادی و با لحاظ وجود به­عنوان متعلق جعل، همه موجودات و نسبت‌های ضروری آنها، یعنی قوانین عالم را، متعلق جعل بسیطِ او می‌داند. این دیدگاه فلسفی می‌تواند به معضلات دین پژوهی غربی در حوزه فاعلیت الهی پاسخ مناسبی بدهد.
کلیدواژه‌ها
الهیات پویشی
ملاصدرا
فاعلیت بالتجلی
فاعلیت الهی
نظم و قانون­مندی عالم

عنوان مقاله English

The Influence of Divine Agency on the Lawfulness of Nature: From the Perspective of Mulla Sadra and Process Theologians

نویسندگان English

Maryam Aqa Mohammadreza 1
Mohammad Javad Rezaeirah 1
Hamidreza Ayatollahy 2
Rouhollah Souri 1
1 Kharazmi University, Karaj, Iran
2 Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

Process theologians, in their attempt to address theological challenges, propose a new interpretation of God’s agency within the natural order. According to them, divine agency, based on the processual and organismic nature of reality, must be understood in a way that safeguards the agency, freedom, and creativity of other beings. Their solution involves restricting God’s power and knowledge, which ultimately results in the denial of God’s intrinsic necessity and His supervening relationship with other beings. In this view, God becomes merely a necessary condition and a preparatory cause, existing on the same level as other causes and natural agents in the world. Consequently, the laws and order of the natural world emerge from the free will and creativity of natural beings.

In contrast, Mulla Sadra, affirming both God’s intrinsic necessity and His supervening relationship with creation, and understanding God as the Agent through self-manifestation, considers divine agency to be authentic and creative. By viewing existence as the object of positing, he asserts that all beings and their necessary relations, including the laws of the world, are encompassed within God’s simple positing. This philosophical framework offers a coherent response to the challenges that Western theology faces regarding divine agency.

کلیدواژه‌ها English

Process Theology
Mulla Sadra
Agency through Self-Manifestation
Divine Agency
Order and Lawfulness of the World
الن، دایاجینیس (1389)، سه آستانه نشین : بلز پاسکال، سورن کیرکگور، سیمون وی، ترجمه رضا رضایی، تهران: نشر نی.
الن، دایاجینیس (1389)، سه آستانه نشین : بلز پاسکال، سورن کیرکگور، سیمون وی، ترجمه رضا رضایی، تهران: نشر نی.
آملی، محمد تقی (1377ق)، درر الفوائد مع مقدمة تبحث عن نبذه من حیاة المؤلف و تألیفاته المنیفة، قم: اسماعیلیان.
آملی، محمد تقی (1377ق)، درر الفوائد مع مقدمة تبحث عن نبذه من حیاة المؤلف و تألیفاته المنیفة، قم: اسماعیلیان.
باربور، ایان (1379)، علم و دین، مترجم: بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
باربور، ایان (1379)، علم و دین، مترجم: بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
پترسون، مایکل و دیگران (1376) عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو.
پترسون، مایکل و دیگران (1376) عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو.
تالیا فرو، چارلز (1382)، فلسفه دین در قرن بیستم، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
تالیا فرو، چارلز (1382)، فلسفه دین در قرن بیستم، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.
جوادی آملی، عبدالله (1393)، رحیق مختوم، ج3، ج5 و ج11، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1393)، رحیق مختوم، ج3، ج5 و ج11، قم: اسراء.
حسن زاده آملی، حسن (1386)، هزار و یک کلمه، ج4، قم: بوستان کتاب.
حسن زاده آملی، حسن (1386)، هزار و یک کلمه، ج4، قم: بوستان کتاب.
دهباشی، مهدی (1398)، پژوهشی تطبیقی در هستی شناسی و شناخت شناسی ملاصدرا و وایتهد، تهران: آیت اشراق.
دهباشی، مهدی (1398)، پژوهشی تطبیقی در هستی شناسی و شناخت شناسی ملاصدرا و وایتهد، تهران: آیت اشراق.
رضایی، مرتضی (1386)، بررسی و نقد حقیقت آفرینش از دیدگاه ملاصدرا، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
رضایی، مرتضی (1386)، بررسی و نقد حقیقت آفرینش از دیدگاه ملاصدرا، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
شامحمدی، رستم (1390). خداوند در اندیشه پویشی وایتهد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شامحمدی، رستم (1390). خداوند در اندیشه پویشی وایتهد، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شریف الرضی، محمد بن حسین (1381)، نهج البلاغة، ترجمه محمد دشتی، قم: حضور.
شریف الرضی، محمد بن حسین (1381)، نهج البلاغة، ترجمه محمد دشتی، قم: حضور.
شوتگر، ویلیام و همکاران (1384) ،فیزیک، فلسفه و الاهیات، ترجمه همایون همتی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شوتگر، ویلیام و همکاران (1384) ،فیزیک، فلسفه و الاهیات، ترجمه همایون همتی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمد (1360) اسرار الآیات، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد (1360) اسرار الآیات، تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد (1363)، المشاعر، تصحیح هانری کربن، تهران: کتابخانه طهورى.
صدرالدین شیرازی، محمد (1363)، المشاعر، تصحیح هانری کربن، تهران: کتابخانه طهورى.
صدر الدین شیرازی، محمد (1364)، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار.
صدر الدین شیرازی، محمد (1364)، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد (1382)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح: سید مصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد (1382)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح: سید مصطفی محقق داماد، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازى، محمد (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. حاشیه: علامه طباطبایى‌، جلدهای1-7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‌
صدرالدین شیرازى، محمد (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. حاشیه: علامه طباطبایى‌، جلدهای1-7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‌
گریفین، دیوید ری (1388)، خدا و دین در جهان پسامدرن، ترجمه حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گریفین، دیوید ری (1388)، خدا و دین در جهان پسامدرن، ترجمه حمیدرضا آیت‌اللهی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مطهری، مرتضی (1381)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم: صدرا.
مطهری، مرتضی (1381)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم: صدرا.
وایتهد، آلفرد نورث (1371). سرگذشت اندیشه‌ها، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
وایتهد، آلفرد نورث (1371). سرگذشت اندیشه‌ها، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
Cobb, J. & Griffin, D.R (1976), Process Theology: An Introductory Exposition, Philadelphia: Westminster Press.
Cobb, J. & Griffin, D.R (1976), Process Theology: An Introductory Exposition, Philadelphia: Westminster Press.
Griffin, David Ray (2000), Reenchantment without Supernaturalism: A Process Philosophy of Religion (Cornell Studies in the Philosophy of Religion), New York.
Griffin, David Ray (2000), Reenchantment without Supernaturalism: A Process Philosophy of Religion (Cornell Studies in the Philosophy of Religion), New York.
CHartshorne, Charles (1961), Whitehead's Conception of God, ornell University Press.
CHartshorne, Charles (1961), Whitehead's Conception of God, ornell University Press.
Murphy, Nancy (2000), Divine Action in the Natural Order, Vatican: Observatory Publications.
Murphy, Nancy (2000), Divine Action in the Natural Order, Vatican: Observatory Publications.
Whitehead, Alfred North (1929), Process and Reality an Essay in Cosmology, Edited by David Ray Griffin and Donald w. Sherburne, New York: Free Press.
Whitehead, Alfred North (1929), Process and Reality an Essay in Cosmology, Edited by David Ray Griffin and Donald w. Sherburne, New York: Free Press.