ذات‌گرایی جدید مسیر بازسازی فلسفه و فلسفه علم اسلامی

نویسنده
ابراهیم دادجو
پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهران، ایران
10.61882/mi.6.1.43
چکیده
علم فیزیک سه مقطع پیشانیوتنی، نیوتنی، و کوانتومی را پشت­سر گذاشته است. هر مقطع دارای لوازم فکری فلسفی خاص به­خود بوده است. فیزیک پیشانیوتنی به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی قدیم (و به تعبیری، خام) و به فلسفه متقدمین و فلسفه اسلامی، فیزیک نیوتنی به ضدّذات‌گرایی و ضدّواقع‌گرایی و به غالب فلسفه‌های معاصری که در ایران رواج دارند، و فیزیک کوانتومی به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی جدیدی، که عمدتاً در ایران ناشناخته است رهنمون شده‌اند. فلسفه اسلامی که در بستر فیزیک پیشانیوتنی به بار نشسته و به ذات‌گرایی و واقع‌گرایی قدیم رهنمون شده است، با ظهور فیزیک نیوتنی و لوازم ضدّذات‌گرایانه و ضدّواقع‌گرایانه آن، توان پیشروی خود را از دست داد و ناچارا دست­بسته در کناری نظاره‌گر مانده است. فلسفه اسلامی برای اینکه بازسازی شده و امروزین گردد به یاری جریان ذات‌گرایی و واقع‌گرایی جدید نیازمند است. فلسفه اسلامی با تحلیل، نقد و بازسازی ذات‌گرایی جدید و به­تبع آن، بازسازی خود، می‌تواند از منظری ذات‌گرایانه و واقع‌گرایانه، به بازسازی فلسفه عمومی، معرفت­شناسی و فلسفه ‌علم مبادرت ورزیده و به­تبع آن‌ها در پیشبرد واقع‌بینانه سایر علوم و امور، و به­تبع آن‌ها در حلّ و فصل واقع‌بینانه مسائل و مشکلات، سهم به­سزائی داشته باشد.
کلیدواژه‌ها
پیشانیوتنی
نیوتنی
کوانتومی
ذات‌گرایی
ضدّذات‌گرایی
ذات‌گرایی جدید
فلسفه اسلامی

عنوان مقاله English

New Essentialism and the Reconstruction of Islamic Philosophy and the Islamic Philosophy of Science

نویسنده English

Ebrahim Dadjoo
Research Institute for Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran
چکیده English

The history of physics can be divided into three major periods: the pre-Newtonian, Newtonian, and quantum eras. Each stage has carried its own philosophical implications. Pre-Newtonian physics was aligned with classical essentialism and realism, which shaped both ancient philosophy and Islamic philosophy. Newtonian physics, by contrast, fostered anti-essentialist and anti-realist tendencies, giving rise to many contemporary philosophical currents still dominant in Iran. The quantum era, however, has led to the emergence of “new essentialism” and “new realism,” perspectives that remain largely unfamiliar within the Iranian intellectual landscape.

Islamic philosophy, grounded in the essentialist and realist outlook of the pre-Newtonian age, was unable to advance alongside the Newtonian paradigm and became largely passive in the face of anti-essentialist and anti-realist philosophies. For Islamic philosophy to modernize and regain vitality, it must engage with new essentialism and new realism. By critically analyzing and reconstructing these approaches, Islamic philosophy can not only renew itself but also contribute to the reconstruction of general philosophy, epistemology, and the philosophy of science from a realist standpoint. In doing so, it may play a central role in advancing other sciences and in offering realist solutions to contemporary intellectual and social challenges.

کلیدواژه‌ها English

Pre-Newtonian
Newtonian
Quantum
Essentialism
anti-essentialism
new essentialism
Islamic Philosophy
قرآن کریم.
قرآن کریم.
ابن‌سینا (1395)، الهیات از کتاب شفاء(ویرایش و ترجمه ابراهیم دادجو)، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
ابن‌سینا (1395)، الهیات از کتاب شفاء(ویرایش و ترجمه ابراهیم دادجو)، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
ارسطو (1363)، طبیعیات (ترجمه مهدی فرشاد)، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ارسطو (1363)، طبیعیات (ترجمه مهدی فرشاد)، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ارسطو (1385)، متافیزیک (مابعدالطبیعه)( ترجمه شرف الدین خراسانی)، تهران: انتشارات حکمت، چاپ چهارم.
ارسطو (1385)، متافیزیک (مابعدالطبیعه)( ترجمه شرف الدین خراسانی)، تهران: انتشارات حکمت، چاپ چهارم.
ارسطو (1378)، منطق ارسطو(ترجمه شمس الدین ادیب سلطانی)، تهران: انتشارات نگاه، چاپ اول.
ارسطو (1378)، منطق ارسطو(ترجمه شمس الدین ادیب سلطانی)، تهران: انتشارات نگاه، چاپ اول.
الیس، برایان (1403)، ذات‌گرایی علمی(ترجمه ابراهیم دادجو)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
الیس، برایان (1403)، ذات‌گرایی علمی(ترجمه ابراهیم دادجو)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (1400)، ذات‌گرایی جدید در فلسفه علم معاصر( تألیف و ترجمه)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (1400)، ذات‌گرایی جدید در فلسفه علم معاصر( تألیف و ترجمه)، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (1397)، «ذات‌گرایی جدید در فلسفه علم معاصر(جریانی مهم اما ناآشنا در ایران معاصر)»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
دادجو، ابراهیم (1397)، «ذات‌گرایی جدید در فلسفه علم معاصر(جریانی مهم اما ناآشنا در ایران معاصر)»، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
دادجو، ابراهیم (1390)، مابعدالطبیعه از نگاه ارسطو و ابن‌سینا، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
دادجو، ابراهیم (1390)، مابعدالطبیعه از نگاه ارسطو و ابن‌سینا، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
دادجو، ابراهیم (1399)، واقع‌گرایی در علوم انسانی اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (1399)، واقع‌گرایی در علوم انسانی اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دادجو، ابراهیم (1392)، وجود و موجود از منظر ابن‌سینا و آکوئینی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
دادجو، ابراهیم (1392)، وجود و موجود از منظر ابن‌سینا و آکوئینی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول.
شریفی، احمد حسین (1393)، مبانی علوم انسانی اسلامی، تهران، انتشارات آفتاب توسعه، چاپ اول.
شریفی، احمد حسین (1393)، مبانی علوم انسانی اسلامی، تهران، انتشارات آفتاب توسعه، چاپ اول.
صدرا، محمد ابن ابراهیم (1382)، تعلیقه علی الهیات الشفاء(تصحیح نجفقلی حبیبی)، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
صدرا، محمد ابن ابراهیم (1382)، تعلیقه علی الهیات الشفاء(تصحیح نجفقلی حبیبی)، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
طباطبائی، سید محمدحسین (1378)، نهایه الحکمه(تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی)، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول.
طباطبائی، سید محمدحسین (1378)، نهایه الحکمه(تصحیح و تعلیق غلامرضا فیاضی)، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول.
قوام صفری، مهدی (1387)، نظریه صورت در فلسفه ارسطو، تهران: انتشارات حکمت، چاپ دوم.
قوام صفری، مهدی (1387)، نظریه صورت در فلسفه ارسطو، تهران: انتشارات حکمت، چاپ دوم.
کرومبی، آ. سی. (1371)، از اوگوستن تا گالیله(ترجمه احمد آرام)، تهران: سمت، چاپ اول.
کرومبی، آ. سی. (1371)، از اوگوستن تا گالیله(ترجمه احمد آرام)، تهران: سمت، چاپ اول.
گلشنی، مهدی (1369)، دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول.
گلشنی، مهدی (1369)، دیدگاههای فلسفی فیزیکدانان معاصر، تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ اول.
مصباح یزدی، محمد تقی (1405ق)، تعلیقه علی نهایه الحکمه، قم: مؤسسه در راه حقّ، چاپ اول.
مصباح یزدی، محمد تقی (1405ق)، تعلیقه علی نهایه الحکمه، قم: مؤسسه در راه حقّ، چاپ اول.