ساختارشکنی مفهوم خدا در عصر مدرن: از رمانتیسیسم تا نقد عقلانیت دینی

نویسندگان
فریده لازمی
محمد اصغری
دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.61882/mi.6.1.393
چکیده
این مقاله به بررسی تحولات مفهوم خدا در عصر مدرن می‌پردازد. با گسترش رمانتیسیسم، مادی‌گرایی، ضرورت‌گرایی مکانیکی، نسبی‌گرایی اخلاقی و شک‌گرایی نسبت به دین طبیعی و وحیانی، شالوده و بنیان سنتی مفهوم خدا دستخوش دگرگونی عمیق شده و در چارچوبی ضد‌رئالیستی بازتعریف گردیده است. در این چشم‌انداز، خدا از ویژگی‌های فراسویی و مطلق تهی می‌شود و تمامی زبان و یادکردهای دینی درباره او به چالش کشیده می‌گردد؛ امری که می‌توان آن را گونه‌ای ساختارشکنی از مفهوم خدا دانست. این تحول به‌ویژه تحت تأثیر فیلسوفانی چون دیوید هیوم شکل گرفت و در قرن حاضر نیز به‌طور فزاینده‌ای گسترش یافته است. با این‌حال، این رویکرد با کاستی‌هایی بنیادین مواجه است: ناتوانی در تبیین ذات و صفات خدا، نادیده گرفتن ماهیت دین و محدودیت در تبیین تجربه دینی. از این­رو به نظر می‌رسد بازگشت به ظرفیت­های سنت عقل‌گرایانه بتواند راهی برای بازاندیشی نسبتِ انسان با خداوند را بگشاید.

کلیدواژه‌ها
خدا
عصر مدرن
ساختارشکنی
رمانتیسیسم
عقل­گرایی
دیوید هیوم

عنوان مقاله English

Deconstruction of the Concept of God in the Modern Age: From Romanticism to the Critique of Religious Rationality

نویسندگان English

Farideh Lazemi
Muhammad Asghari
Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

This article examines how the modern era, shaped by the Renaissance, the Scientific Revolution, and the rise of new philosophical paradigms, reshaped the very idea of God. Under the influence of Romanticism, materialism, mechanical determinism, and deepening religious skepticism, the classical image of a transcendent, absolute deity began to unravel.

As these intellectual currents gained ground, God came to be seen less as an objective, eternal being and more as a concept open to interpretation, one increasingly centered on human subjectivity. Religious language, once the province of metaphysical truth-claims, began to function more as a vehicle for psychological and social meaning.
David Hume’s critique of causality and his incisive attacks on the traditional proofs for God’s existence, especially in An Enquiry Concerning Human Understanding and Dialogues Concerning Natural Religion, proved pivotal. His arguments undermined rational theology and cleared the path for experiential and skeptical approaches to religion. Yet this anti-realist reimagining of God faces serious limitations: it struggles to express divine essence and attributes, often overlooks the existential dimension of faith, and fails to account for the depth of religious experience. We argue that a viable rethinking of God today must move beyond mere critique. It requires drawing on the rational resources of the tradition while engaging constructively with both modern deconstruction and post-structuralist reinterpretations. Only through such dialogue can faith be reformulated within a contemporary, meaning-oriented horizon.

کلیدواژه‌ها English

God
Modern Age
Deconstruction
romanticism
rationalism
David Hume
بلخی، مولانا جلال‌الدین محمد (1376)، کلیات شمش تبریزی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
بلخی، مولانا جلال‌الدین محمد (1376)، کلیات شمش تبریزی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
دورکیم، امیل (1402)، صور بنیانی حیات دینی، ترجمة باقر پرهام. چاپ نهم تهران: نشر مرکز.
دورکیم، امیل (1402)، صور بنیانی حیات دینی، ترجمة باقر پرهام. چاپ نهم تهران: نشر مرکز.
فروید، زیگموند (1340)، آیندة یک پندار، ترجمة هاشم رضی، چاپ اول. تهران: نشر کاوه.
فروید، زیگموند (1340)، آیندة یک پندار، ترجمة هاشم رضی، چاپ اول. تهران: نشر کاوه.
هیوم، دیوید (1395)، رساله‌ای دربارة طبیعت آدمی، کتاب اول، ترجمة جلال پیکانی. چاپ اول. تهران: انتشارات ققنوس.
هیوم، دیوید (1395)، رساله‌ای دربارة طبیعت آدمی، کتاب اول، ترجمة جلال پیکانی. چاپ اول. تهران: انتشارات ققنوس.
هیوم، دیوید (1396الف)، تاریخ طبیعی دین، ترجمة حمید عنایت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات خوارزمی.
هیوم، دیوید (1396الف)، تاریخ طبیعی دین، ترجمة حمید عنایت، چاپ پنجم، تهران: انتشارات خوارزمی.
هیوم، دیوید (1396ب)، گفت‌و‌گوهایی دربارة دین طبیعی (خوانشی دیگر)، ترجمة رسول رسولی‌پور و سوده مهتاب‌پور. چاپ اول. تهران: انتشارات حکمت.
هیوم، دیوید (1396ب)، گفت‌و‌گوهایی دربارة دین طبیعی (خوانشی دیگر)، ترجمة رسول رسولی‌پور و سوده مهتاب‌پور. چاپ اول. تهران: انتشارات حکمت.
هیوم، دیوید (1397)، کاوشی درخصوص فهم بشری، ترجمة کاوه لاجوردی، چاپ چهارم. تهران: نشر مرکز.
هیوم، دیوید (1397)، کاوشی درخصوص فهم بشری، ترجمة کاوه لاجوردی، چاپ چهارم. تهران: نشر مرکز.
Baxter, Andrew (1990), An Enquiry into the Nature of the Human Soul, Wherein the Immateriality of the Soul is evinced from the Principles of Reason and Philosophy, 2nd ed. 2 vols, London.
Baxter, Andrew (1990), An Enquiry into the Nature of the Human Soul, Wherein the Immateriality of the Soul is evinced from the Principles of Reason and Philosophy, 2nd ed. 2 vols, London.
Browne, Peter (1728), The Procedure, Limits and Extent of Human Understanding, London.
Browne, Peter (1728), The Procedure, Limits and Extent of Human Understanding, London.
Butler, Joseph (1849), The Works. Edited by S. Halifax. 2 vols, Oxford: Oxford University Press.
Butler, Joseph (1849), The Works. Edited by S. Halifax. 2 vols, Oxford: Oxford University Press.
Clarke, Samuel (1978), The Works, 4 vols, London.
Clarke, Samuel (1978), The Works, 4 vols, London.
Cudworth, Ralph (1845), True Intellectual System of the Universe: Wherein All the Reason and Philosophy of Atheism is Confuted, and its Impossibility Demonstrated. 3 vols. Translated by J. Harrison, London: Thomas Tegg.
Cudworth, Ralph (1845), True Intellectual System of the Universe: Wherein All the Reason and Philosophy of Atheism is Confuted, and its Impossibility Demonstrated. 3 vols. Translated by J. Harrison, London: Thomas Tegg.
Harris, John (1698), The Atheistical Objections against the Being of God, and his Attributes, fairly considered and fully refuted, Boyle Lectures.
Harris, John (1698), The Atheistical Objections against the Being of God, and his Attributes, fairly considered and fully refuted, Boyle Lectures.
Hume, David )1932(, The Letters of David Hume, 2 vols, edited by J. Y. T. Greig. Oxford: Clarendon Press. [DOI:10.1093/actrade/9780199693245.book.1]
Hume, David )1932(, The Letters of David Hume, 2 vols, edited by J. Y. T. Greig. Oxford: Clarendon Press. [DOI:10.1093/actrade/9780199693245.book.1]
Hume, David )1938), An Abstract of a Treatise of Human Nature, reprinted in T.
Hume, David )1938), An Abstract of a Treatise of Human Nature, reprinted in T.
Hume, David )1967(, A Letter from a Gentleman to his friend in Edinburgh. edited by E. C. Mossner and J. V. Price, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Hume, David )1967(, A Letter from a Gentleman to his friend in Edinburgh. edited by E. C. Mossner and J. V. Price, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Jackson, John (1733), An Answer to a Book entitled Things divine and supernatural conceiv'd by Analogy with Things natural and human [by Peter Browne], London.
Jackson, John (1733), An Answer to a Book entitled Things divine and supernatural conceiv'd by Analogy with Things natural and human [by Peter Browne], London.
Maclaurin, Colin (1968), An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, With an introduction by L. Lauden. New York.
Maclaurin, Colin (1968), An Account of Sir Isaac Newton's Philosophical Discoveries, With an introduction by L. Lauden. New York.