An Examination of the Arguments for the Discrepancy between Mulla Ṣadra’s and Ibn Sīna’s Views on the Issue of Gradation of Existence

Authors
Mahdi Abbaszadeh 1
Zeynab Shokri 2
1 Professor of Epistemology Department, Research Institute for Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran
2 Ph. D. Student in Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran
Abstract
The doctrine of the gradation of existence in Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy is articulated on the basis of several key philosophical principles, most notably the authenticity of existence and the notion of its shared content across instances. This doctrine is often regarded as one of Ṣadrā’s original contributions. However, its conceptual roots can be traced to earlier traditions, including logical discourse, Peripatetic philosophy, Illuminationist philosophy, and Islamic mysticism. In fact, Ṣadrāʾī gradation emerges through a critical transformation of these traditions: it transcends the Peripatetic notion of general gradation, develops Suhrawardī’s theory of the gradation of light, and incorporates the mystical idea of plurality within the unity of a simple and singular reality. Given Mullā Ṣadrā’s claim that his account of the gradation of existence does not contradict, but rather corresponds with, the view of Avicenna, it becomes essential to clarify the precise relationship between these two positions. Yet commentators on Transcendent Philosophy have not reached a consensus on this issue. Their interpretations can broadly be divided into two opposing camps: those who argue for a lack of correspondence, and those who maintain a form of correspondence or compatibility between the two doctrines.
This study seeks to examine these competing interpretations by analyzing the arguments presented by commentators on Transcendent Philosophy, employing an analytical-rational method. It argues that Mullā Ṣadrā’s account does not, in most of his works, correspond to Avicenna’s position. Rather, the Sīnavī conception of gradation appears to be a specific instance of general gradation—one that remains compatible with the doctrine of the differentiation of existents—and is therefore more consistent with the foundational principles of Avicenna’s philosophy than with those of Mullā Ṣadrā.
Keywords
Gradation of existence
General gradation
Particular gradation
Mullā Ṣadrā
Ibn Sina
ابراهیمی ‌دینانی، غلام‌حسین (1398)، مشاعر، شرح غلامحسین ابراهیمی ‌دینانی بر رساله المشاعر صدرالمتالهین ‌شیرازی، تحقیق و نگارش حسین‌ کریم‌آبادی، تهران: نور سخن.
ابراهیمی ‌دینانی، غلام‌حسین (1398)، مشاعر، شرح غلامحسین ابراهیمی ‌دینانی بر رساله المشاعر صدرالمتالهین ‌شیرازی، تحقیق و نگارش حسین‌ کریم‌آبادی، تهران: نور سخن.
ابراهیمی ‌دینانی، غلام‌حسین (1399)، تعلیقات ابن‌سینا به روایت غلامحسین ابراهیمی ‌دینانی، تبریز: افق‌ دانش.
ابراهیمی ‌دینانی، غلام‌حسین (1399)، تعلیقات ابن‌سینا به روایت غلامحسین ابراهیمی ‌دینانی، تبریز: افق‌ دانش.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405 الف)، الشفاء: المنطق (ج1)، به تصحبح ابراهیم بیومی، قم: آیه الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405 الف)، الشفاء: المنطق (ج1)، به تصحبح ابراهیم بیومی، قم: آیه الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405 ب)، الشفا: الطبیعیات، به تصحیح ابراهیم بیومی، قم: آیه الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1405 ب)، الشفا: الطبیعیات، به تصحیح ابراهیم بیومی، قم: آیه الله مرعشی نجفی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1379)، النجاه (منطق)، به تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1379)، النجاه (منطق)، به تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1381)، الاشارات و التبیهات (ج 1 و 2)، به تحقیق مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1381)، الاشارات و التبیهات (ج 1 و 2)، به تحقیق مجتبی زارعی، قم: بوستان کتاب.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1404)، التعلیقات، به تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1404)، التعلیقات، به تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1371)، المباحثات، به تحقیق محسن بیدارفر، قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1371)، المباحثات، به تحقیق محسن بیدارفر، قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1376)، الالهیات من کتاب الشفا، به تحقیق حسن‌حسن‌زاده ‌آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله (1376)، الالهیات من کتاب الشفا، به تحقیق حسن‌حسن‌زاده ‌آملی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
ابن‌عربی، محی‌الدین، (بی‌تا)، رسائل ابن‌عربی (کتاب الیقین و کتاب المعرفه)، بیروت: مؤسسه الانتشار العربی.
ابن‌عربی، محی‌الدین، (بی‌تا)، رسائل ابن‌عربی (کتاب الیقین و کتاب المعرفه)، بیروت: مؤسسه الانتشار العربی.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1370)، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، تهران: امیرکبیر.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1370)، شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم، تهران: امیرکبیر.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1376)، هستی از نظر عرفان و فلسفه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1376)، هستی از نظر عرفان و فلسفه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1378)، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1378)، شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
احسن، مجید (1390)، «تشکیک‌خاصی از منظرابن‌سینا و شیخ ‌اشراق»، در: ماهنامه معرفت (سال 20، شماره 7): 13-24.
احسن، مجید (1390)، «تشکیک‌خاصی از منظرابن‌سینا و شیخ ‌اشراق»، در: ماهنامه معرفت (سال 20، شماره 7): 13-24.
ایران‌دوست، محمدحسین (1394)، «شالوده تشکیک وجود در آرای ابن‌سینا با تأکیدبر متن المباحثات»، در: فصلنامه حکمت ‌اسلامی (دوره 2، شماره 7): 125-146.
ایران‌دوست، محمدحسین (1394)، «شالوده تشکیک وجود در آرای ابن‌سینا با تأکیدبر متن المباحثات»، در: فصلنامه حکمت ‌اسلامی (دوره 2، شماره 7): 125-146.
اعلایی ‌بنابی، علی (1396)، تأثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
اعلایی ‌بنابی، علی (1396)، تأثیر عرفان نظری بر نظام حکمت صدرایی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
تبریزی، ملارجبعلی (1386)، اصل الاصیل (اصول آصفیه)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
تبریزی، ملارجبعلی (1386)، اصل الاصیل (اصول آصفیه)، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1382)، رحیق مختوم؛ شرح حکمه متعالیه (بخش پنجم از جلد اول)، قم: اسرا.
جوادی ‌آملی، عبدالله (1382)، رحیق مختوم؛ شرح حکمه متعالیه (بخش پنجم از جلد اول)، قم: اسرا.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1394)، دروس شرح اشارات و التنبیهات (نمط چهارم)، به اهتمام علی حسینی ‌آملی، قم: آیت ‌اشراق.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1394)، دروس شرح اشارات و التنبیهات (نمط چهارم)، به اهتمام علی حسینی ‌آملی، قم: آیت ‌اشراق.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1387)، ترجمه رساله جعل، ترجمه داوود صمدی ‌آملی، قم: الف.لام.میم.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1387)، ترجمه رساله جعل، ترجمه داوود صمدی ‌آملی، قم: الف.لام.میم.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1362)، وحدت از دیدگاه عارف و حکیم، قم: فجر.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1362)، وحدت از دیدگاه عارف و حکیم، قم: فجر.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1398)، شرح فارسی الاسفار الاربعه صدرالمتالهین ‌شیرازی، ج 1، به کوشش محمدحسین ‌نائیجی، قم: بوستان ‌کتاب.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1398)، شرح فارسی الاسفار الاربعه صدرالمتالهین ‌شیرازی، ج 1، به کوشش محمدحسین ‌نائیجی، قم: بوستان ‌کتاب.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1369)، شرح منظومه (تعلیقات حسن‌زاده)، تهران: نشرناب.
حسن‌زاده ‌آملی، حسن (1369)، شرح منظومه (تعلیقات حسن‌زاده)، تهران: نشرناب.
زنوزی، علی‌بن‌عبدالله (1378)، مصنفات حکیم زنوزی، ج 2، تهران: اطلاعات.
زنوزی، علی‌بن‌عبدالله (1378)، مصنفات حکیم زنوزی، ج 2، تهران: اطلاعات.
رفیعی قزوینی، ابوالحسن (1367)، مجموعه رسائل و مقالات فلسفی علامه رفیعی قزوینی، به تصحیح غلام‌حسین رضانژاد، تهران: الزهرا.
رفیعی قزوینی، ابوالحسن (1367)، مجموعه رسائل و مقالات فلسفی علامه رفیعی قزوینی، به تصحیح غلام‌حسین رضانژاد، تهران: الزهرا.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1369)، شرح منظومه، با تعلیقه حسن‌ حسن‌زاده ‌آملی، تهران: نشرناب.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1369)، شرح منظومه، با تعلیقه حسن‌ حسن‌زاده ‌آملی، تهران: نشرناب.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1412)، تعلیقه بر الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه العقلیه، ج 1، بیروت: داراحیاء التراث العربیه.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1412)، تعلیقه بر الحکمه المتعالیه فی اسفار الاربعه العقلیه، ج 1، بیروت: داراحیاء التراث العربیه.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1394)، حاشیه بر الشواهد الربوبیه فی منهاج السلوکیه، قم: بوستان کتاب.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی (1394)، حاشیه بر الشواهد الربوبیه فی منهاج السلوکیه، قم: بوستان کتاب.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق (حکمه الاشراق)، ج 2، به تصحیح هانری کربن، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق (حکمه الاشراق)، ج 2، به تصحیح هانری کربن، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سوزنچی، حسن (1384)، «تاریخچه نظریه تشکیک وجود»، در: فصلنامه رهنمون (دوره 8، شماره 1): 93-118.
سوزنچی، حسن (1384)، «تاریخچه نظریه تشکیک وجود»، در: فصلنامه رهنمون (دوره 8، شماره 1): 93-118.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1360)، الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، با حاشیه حکیم سبزواری: تهران: نشر مرکز.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1360)، الشواهد الربوبیه فی المنهاج السلوکیه، با حاشیه حکیم سبزواری: تهران: نشر مرکز.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1368)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، قم: مکتبه المصطفوی.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1368)، الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه، قم: مکتبه المصطفوی.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1363)، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران: کتابخانه طهوری.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (1363)، المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران: کتابخانه طهوری.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (بی‌تا)، المبدا و المعاد، بی‌جا، بی‌نا.
شیرازی، صدرالدین محمدبن‌ابراهیم (بی‌تا)، المبدا و المعاد، بی‌جا، بی‌نا.
طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا)، بدایه الحکمه، قم: مؤسسه النشر الاسلامیه.
طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا)، بدایه الحکمه، قم: مؤسسه النشر الاسلامیه.
طباطبایی، سید محمدحسین (1416)، نهایه الحکمه، قم: موسسه النشر الاسلامیه.
طباطبایی، سید محمدحسین (1416)، نهایه الحکمه، قم: موسسه النشر الاسلامیه.
عباس‌زاده، مهدی (1395)، تأثیر ابن‌سینا بر فلسفه دنس اسکوتوس، ویراست دوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عباس‌زاده، مهدی (1395)، تأثیر ابن‌سینا بر فلسفه دنس اسکوتوس، ویراست دوم، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عبودیت، عبدالرسول (1398)، نظام حکمت صدرایی: تشکیک در وجود، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
عبودیت، عبدالرسول (1398)، نظام حکمت صدرایی: تشکیک در وجود، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
علوی، سید محمد‌کاظم (1391)، «تشکیک وجود و قول به تباین در فلسفه ابن‌سینا»، در: فصلنامه خردنامه صدرا (شماره 70): 25-40.
علوی، سید محمد‌کاظم (1391)، «تشکیک وجود و قول به تباین در فلسفه ابن‌سینا»، در: فصلنامه خردنامه صدرا (شماره 70): 25-40.
قمی، قاضی ‌سعید (1381)، الاربعینیات لکشف انوار القدسیات، به تصحیح نجفقلی حبیبی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
قمی، قاضی ‌سعید (1381)، الاربعینیات لکشف انوار القدسیات، به تصحیح نجفقلی حبیبی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
فارابی، ابونصر محمد (1405)، المنطقیات (ج 1)، قم: کتابخانه آیه‌الله مرعشی ‌نجفی.
فارابی، ابونصر محمد (1405)، المنطقیات (ج 1)، قم: کتابخانه آیه‌الله مرعشی ‌نجفی.
فارابی، ابونصر محمد (1970)، الحروف، به تصحیح محسن مهدی، بیروت: دارالمشرق.
فارابی، ابونصر محمد (1970)، الحروف، به تصحیح محسن مهدی، بیروت: دارالمشرق.
فارسی‌نژاد، علیرضا و ارجمند، امید (1398)، «تطبیق نظریه اختلاف حقایق وجودی در حکمت مشاء با نظریه اتحادحقیقت وجود و اختلاف مراتب آن در حکمت‌ متعالیه»، در: دوفصلنامه حکمت ‌صدرایی (سال 8، شماره 1): 107-119.
فارسی‌نژاد، علیرضا و ارجمند، امید (1398)، «تطبیق نظریه اختلاف حقایق وجودی در حکمت مشاء با نظریه اتحادحقیقت وجود و اختلاف مراتب آن در حکمت‌ متعالیه»، در: دوفصلنامه حکمت ‌صدرایی (سال 8، شماره 1): 107-119.
فیاضی، غلامرضا (1386)، شرح نهایه الحکمه (ج 1)، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
فیاضی، غلامرضا (1386)، شرح نهایه الحکمه (ج 1)، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
فیاض ‌صابری، عزیزالدین (بی‌تا)، پژوهشی در فلسفه اسلامی، قم: بوستان کتاب.
فیاض ‌صابری، عزیزالدین (بی‌تا)، پژوهشی در فلسفه اسلامی، قم: بوستان کتاب.
لاهیجی، عبدالرزاق‌بن‌علی (1425)، شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، قم: موسسه الامام الصادق.
لاهیجی، عبدالرزاق‌بن‌علی (1425)، شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام، قم: موسسه الامام الصادق.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1366)، آموزش فلسفه (ج 1)، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1366)، آموزش فلسفه (ج 1)، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1405)، تعلیقه ‌علی النهایه، قم: سلمان فارسی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1405)، تعلیقه ‌علی النهایه، قم: سلمان فارسی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1387)، شرح نهایه ‌الحکمه (ج 1)، تصحیح عبدالرسول عبودیت، قم: موسسه انتشارات امام خمینی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1387)، شرح نهایه ‌الحکمه (ج 1)، تصحیح عبدالرسول عبودیت، قم: موسسه انتشارات امام خمینی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1393)، شرح جلد اول الاسفار الاربعه (جزء اول)، تحقیق و نگارش محمدتقی سبحانی، قم: موسسه انتشارات امام خمینی.
مصباح ‌یزدی، محمدتقی (1393)، شرح جلد اول الاسفار الاربعه (جزء اول)، تحقیق و نگارش محمدتقی سبحانی، قم: موسسه انتشارات امام خمینی.
مطهری، مرتضی (1400)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 3، تهران: حکمت.
مطهری، مرتضی (1400)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 3، تهران: حکمت.
مطهری، مرتضی ( 1376)، مجموعه آثار شهید مطهری، ج 13و 9، تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی ( 1376)، مجموعه آثار شهید مطهری، ج 13و 9، تهران: صدرا.
نصیر‌الدین‌ طوسی، محمدبن‌محمد (1386)، شرح اشارات، ج 2، به تحقیق حسن‌حسن‌زاده ‌آملی، قم: بوستان کتاب.
نصیر‌الدین‌ طوسی، محمدبن‌محمد (1386)، شرح اشارات، ج 2، به تحقیق حسن‌حسن‌زاده ‌آملی، قم: بوستان کتاب.
نصیر‌الدین ‌طوسی، محمدبن‌محمد (1404)، شرحی الاشارات، ج 1، قم: کتابخانه عمومی آیه‌الله نجفی مرعشی.
نصیر‌الدین ‌طوسی، محمدبن‌محمد (1404)، شرحی الاشارات، ج 1، قم: کتابخانه عمومی آیه‌الله نجفی مرعشی.
نصیر‌الدین‌ طوسی، محمدبن‌محمد (1407)، تجرید الاعتقادات، به‌تحقیق محمدجواد حسینی ‌جلالی، تهران: کتب ‌الاعلام‌ الاسلامیه.
نصیر‌الدین‌ طوسی، محمدبن‌محمد (1407)، تجرید الاعتقادات، به‌تحقیق محمدجواد حسینی ‌جلالی، تهران: کتب ‌الاعلام‌ الاسلامیه.
ولفسن، هری اوسترین (1370)، «اصطلاح مشکک در آثار ارسطو و فلسفه اسلامی و آثار ابن‌میمون»، در: مجموعه متون و مقالات تحقیقی، ترجمه فریدون بدره‌ای، به اهتمام مهدی محقق و توشیهیکو ایزوتسو، تهران: دانشگاه تهران.
ولفسن، هری اوسترین (1370)، «اصطلاح مشکک در آثار ارسطو و فلسفه اسلامی و آثار ابن‌میمون»، در: مجموعه متون و مقالات تحقیقی، ترجمه فریدون بدره‌ای، به اهتمام مهدی محقق و توشیهیکو ایزوتسو، تهران: دانشگاه تهران.
Aristotle (2005), Metaphysics, translated by, W. D. Ross. Electronic version.
Aristotle (2005), Metaphysics, translated by, W. D. Ross. Electronic version.