معرفت نفس؛ راه آزادی راستین در حکمت متعالیه

نویسنده
امین دهقانی
دانش آموخته دکتری فلسفه (گرایش حکمت متعالیه)، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
این مقاله در مقام پاسخ و رفع یکی از بحران­های انسان معاصر بر اساس حکمت متعالیه است، و آن اینکه: آزادی راستین و حقیقی چیست؟ راه و مقصد آن کدام است؟ چه ارکان و ویژگی هایی دارد؟ این مقاله با رجوع به مبانی فلسفه ملاصدرا، به استنباط حقیقت آزادی و لوازم آن در نظام حکمت صدرایی پرداخته است. آزادی در حکمت متعالیه را می­توان به «تقرّب به حقیقت نامتناهی» تعریف کرد. ما با محور قرار دادن این تعریف، به ارائه تصویری دقیق از چیستی «تقرّب» و تبیین «راه آزادی» پرداخته­ایم. در حکمت متعالیه، راه صعود به آزادی و یا سقوط به اسارت، خود انسان است. معرفت نفس، راه آزادی و غفلت از ذات نفس، علت اسارت است. انسانی که به معرفت حضوری و شهودی نفس نایل می­گردد، در مسیر آزادی قرار می گیرد، که هرچه بر این معرفت بیفزاید، آزادی، توسعه، ظرفیت و اطلاق وجودی او افزوده­تر می گردد، زیرا این معرفت نفس ملازم با معرفت ربّ (حقیقت نامتناهی) است، تا جایی که می­تواند به بالاترین مرتبه آزادی، که فنای فی الله و کسب مظهریت تام از حقیقت الله است، نایل گردد. تعریف آزادی به «تقرّب به حقیقت نامتناهی»، دارای حداقل هفت ویژگی است: یک) نگاه جامع به حقیقت انسان، دو) توحیدی بودن، سه) هم راستایی با فطرت، چهار) اخلاقی بودن، پنج) عقلانی و کرامت­مند بودن، شش) شریعت مدار بودن، هفت) افق­مند و دارای غایت بودن.


کلیدواژه‌ها
آزادی
فلسفه آزادی
‌ معرفت نفس
انسان شناسی
ملاصدرا
حکمت متعالیه

عنوان مقاله English

Self-Knowledge: The Path to True Freedom in Transcendent Philosophy

نویسنده English

amin Dehghani
PhD, Philosophy (Transcendent Philosophy), Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

This article seeks to address one of the central crises of contemporary humanity through the framework of Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy: namely, the question of the nature of true and authentic freedom—its path, its ultimate end, and its defining components and characteristics. Within this philosophical system, freedom can be understood as drawing near to the Infinite Truth. Building on this definition, the article offers a precise account of the meaning of “drawing near” (taqarrub) and clarifies the nature of the path that leads to freedom. In Transcendent Philosophy, the movement toward freedom—or, conversely, toward captivity—takes place within the human being itself, specifically within the domain of the soul (nafs). Accordingly, self-knowledge, or maʿrifat al-nafs, constitutes the true path to freedom. The individual who attains presential and intuitive knowledge of the self sets foot upon the path of liberation. As self-knowledge deepens, one’s degree of freedom and existential expansiveness correspondingly increases, since knowledge of the self is inseparably linked with knowledge of the Divine, the Infinite Truth. This process continues until the individual reaches the highest degree of freedom attainable for a human being. The definition of freedom as “drawing near to the Infinite Truth” can be distinguished from other conceptions of freedom by at least seven key characteristics: (1) a comprehensive understanding of human reality, (2) a firmly monotheistic foundation, (3) harmony with human innate nature (fiṭra), (4) an intrinsically ethical orientation, (5) a grounding in rationality and dignity, (6) adherence to divine law (sharīʿa), and (7) a teleological orientation toward an ultimate and meaningful end.



کلیدواژه‌ها English

Freedom
philosophy of freedom
self-knowledge
human nature
Mullā Ṣadrā
Transcendent Philosophy
قرآن کریم
قرآن کریم
امینی نژاد، علی (۱۳۹۴)، حکمت عرفانی، تحریری از درس‌های عرفان نظری استاد سید یدالله یزدان پناه، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
امینی نژاد، علی (۱۳۹۴)، حکمت عرفانی، تحریری از درس‌های عرفان نظری استاد سید یدالله یزدان پناه، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
برلین، آیزایا (۱۳۶۸)، چهار مقاله درباره آزادی، ترجمه علی موحد، تهران: خوارزمی.
برلین، آیزایا (۱۳۶۸)، چهار مقاله درباره آزادی، ترجمه علی موحد، تهران: خوارزمی.
جعفری، محمدتقی (۱۳۷۷الف)، پیام خرد، کرامت: تهران.
جعفری، محمدتقی (۱۳۷۷الف)، پیام خرد، کرامت: تهران.
جعفری، محمدتقی (۱۳۷۷ب)، تحقیق در نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب و تطبیق آن‏دو با یکدیگر، ج۱، تهران: دفتر خدمات حقوق بین المللی جمهوری اسلامی ایران.
جعفری، محمدتقی (۱۳۷۷ب)، تحقیق در نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب و تطبیق آن‏دو با یکدیگر، ج۱، تهران: دفتر خدمات حقوق بین المللی جمهوری اسلامی ایران.
جعفری، محمدتقی (۱۳۶۹)، حکمت و اصول سیاسی اسلام، تهران: تبیان.
جعفری، محمدتقی (۱۳۶۹)، حکمت و اصول سیاسی اسلام، تهران: تبیان.
جوادی آملی، عبدالله (۱۴۰۰)، ادب فنای مقربان، ج۷، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۴۰۰)، ادب فنای مقربان، ج۷، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۳)، انسان از آغاز تا انجام، قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۳)، انسان از آغاز تا انجام، قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۵)، تحریر رساله الولایه، ج۱-۲، قم: اسراء
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۵)، تحریر رساله الولایه، ج۱-۲، قم: اسراء
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۵)، تفسیر انسان به انسان، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۵)، تفسیر انسان به انسان، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۸)، توحید در قرآن، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۸)، توحید در قرآن، قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۶)، رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه)، قم: نشر اسراء
جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۶)، رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه)، قم: نشر اسراء
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۴۱۰)، الحکمةالمتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج۱-۹، چ چهارم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۴۱۰)، الحکمةالمتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج۱-۹، چ چهارم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۰)، اسرارالآیات، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۰)، اسرارالآیات، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۷۵)، الفرائد، در: مجموعه رسائل فلسفی، تحقیق و تصحیح حامد ناجی، تهران: انتشارات حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۷۵)، الفرائد، در: مجموعه رسائل فلسفی، تحقیق و تصحیح حامد ناجی، تهران: انتشارات حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۰)، المبدأ و المعاد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۰)، المبدأ و المعاد، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۳)، ایقاظ النائمین، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۳)، ایقاظ النائمین، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۲)، تعلیقه بر شرح حکمةالاشراق، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۲)، تعلیقه بر شرح حکمةالاشراق، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۶)، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۶۶)، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۹)، رساله سه اصل، تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۹)، رساله سه اصل، تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۳ش)، شرح اصول کافی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۳ش)، شرح اصول کافی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۹۰)، الشواهد الربوبیة، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۹۰)، الشواهد الربوبیة، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی، قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۱)،‌ کسرالاصنام الجاهلیة، چ اول، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۳۸۱)،‌ کسرالاصنام الجاهلیة، چ اول، تهران: بنیاد حکمت صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۴۱۹)، مفاتیح الغیب، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم (۱۴۱۹)، مفاتیح الغیب، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
صدوق، محمد بن علی ابن بابویه (۱۳۹۸)، التوحید، قم: انتشارات اسلامی.
صدوق، محمد بن علی ابن بابویه (۱۳۹۸)، التوحید، قم: انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۹۷۱)، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، محمدحسین (۱۹۷۱)، المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
کرنستون، موریس (۱۳۸۶)، تحلیلی نوین از آزادی، ترجمه امیر جلال الدین اعلم، تهران: امیرکبیر.
کرنستون، موریس (۱۳۸۶)، تحلیلی نوین از آزادی، ترجمه امیر جلال الدین اعلم، تهران: امیرکبیر.
گینیون، چارلز (۱۳۸۳)، اخلاق اصالت هایدگر، ترجمه جلیل یعقوب اف، نشریه نامه فرهنگ، پاییز ۱۳۸۳: شماره ۵۳.
گینیون، چارلز (۱۳۸۳)، اخلاق اصالت هایدگر، ترجمه جلیل یعقوب اف، نشریه نامه فرهنگ، پاییز ۱۳۸۳: شماره ۵۳.
فروم، اریک (۱۳۶۳)، گریز از آزادی، ترجمه داود حسینی، تهران: ارسطو.
فروم، اریک (۱۳۶۳)، گریز از آزادی، ترجمه داود حسینی، تهران: ارسطو.
مصباح، مجتبی (۱۳۹۹)، فلسفه اخلاق، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح، مجتبی (۱۳۹۹)، فلسفه اخلاق، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱الف)، پرسش ها و پاسخ ها، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱الف)، پرسش ها و پاسخ ها، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱ب)، نظریه سیاسی در اسلام، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۹۱ب)، نظریه سیاسی در اسلام، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۵)، آزادی معنوی، قم: نشر صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۹۵)، آزادی معنوی، قم: نشر صدرا.
وارنوک، مری (۱۳۸۶)، اگزیستانسیالیسم و اخلاق، ترجمه مسعود علیا، تهران: ققنوس.
وارنوک، مری (۱۳۸۶)، اگزیستانسیالیسم و اخلاق، ترجمه مسعود علیا، تهران: ققنوس.
یزدان‏پناه، سید یدالله (۱۳۹۱)، مبانی و اصول عرفان نظری، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
یزدان‏پناه، سید یدالله (۱۳۹۱)، مبانی و اصول عرفان نظری، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
Bielskis, andrius (2005), toward a postmodern approach to the political, London, palgrave macmillan.
Bielskis, andrius (2005), toward a postmodern approach to the political, London, palgrave macmillan.
Pojman, Louis P (2005), How Should We Live? An Introduction to Ethics, USA, Thomson Wadsworth.
Pojman, Louis P (2005), How Should We Live? An Introduction to Ethics, USA, Thomson Wadsworth.
Simhony, A (1993), Beyond negative and positive Freedom. Political Theory, vol.21, no. 1, pp. 28-54. [DOI:10.1177/0090591793021001003]
Simhony, A (1993), Beyond negative and positive Freedom. Political Theory, vol.21, no. 1, pp. 28-54. [DOI:10.1177/0090591793021001003]
doi:10.1177/0090591793021001003 [DOI:10.1177/0090591793021001003]
doi:10.1177/0090591793021001003 [DOI:10.1177/0090591793021001003]