The Scope of Resurrection (Maʻād) and the Gathering (Ḥashr) of Beings, with Emphasis on the Views of Ibn Ê»ArabÄ«, á¹¢adr al-MutaʼallihÄ«n, and Allamah á¹‌abāṭabāʼī

Authors
Kavoos Rohi Barandagh 1
Elham Zarinkolah 2
1 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Eqlid Higher Education Center, Iran
Abstract
One of the significant dimensions of the doctrine of Resurrection is the concept of Gathering (Ḥashr) and its scope on the Day of Judgment. Given the importance of this issue in theological discourse, the present study employs a library-based method for data collection, a documentary approach for source citation, and a descriptive-analytical method for examining the problem. It identifies and extracts Qurʾānic verses related to the scope of non-human gathering and offers a comparative evaluation of the views of commentators from both major Islamic traditions (Shiʿi and Sunni), with particular focus on Ibn ʿArabī, Ṣadr al-Mutaʾallihīn, and ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī. Their points of agreement and divergence are analyzed in detail.
The findings indicate that, although some commentators—contrary to the apparent meanings of the verses, intra-Qurʾānic evidence, and rational arguments—restrict the concept of Gathering to human beings, others extend it to encompass all entities, including animals, inanimate objects, and angels. A third group remains non-committal on the issue. In the latter view, the Ḥashr of inanimate objects signifies a form of presence and, similar to angels, differs in meaning from Resurrection in its full theological sense.
Keywords
Qurʾān
commentators
universality of Ḥashr
teleology of creation
Ibn ʿArabī
Ṣadr al-Mutaʾallihīn
ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī
قرآن کریم
قرآن کریم
آلوسی، محمود (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
آلوسی، محمود (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
ابن‌عاشور، محمدبن‌طاهر (1420)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌عاشور، محمدبن‌طاهر (1420)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن‌عاشور، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی (1422)، تفسیر ابن‌عربی، بیروت، داراحیاء التراث، چاپ اول.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی (1422)، تفسیر ابن‌عربی، بیروت، داراحیاء التراث، چاپ اول.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی(بی‌تا)، الفتوحات المکیه، بیروت، دار الصادر، چاپ اول.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی(بی‌تا)، الفتوحات المکیه، بیروت، دار الصادر، چاپ اول.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی(1410)، رحمة من الرحمن فی تفسیر وإشارات القرآن، دمشق، مطبعة نضر.
ابن‌عربی، محمد بن‌علی(1410)، رحمة من الرحمن فی تفسیر وإشارات القرآن، دمشق، مطبعة نضر.
اندلسی، محمد بن‌یوسف (1420)، البحرالمحیط فی التفسیر، بیروت، دارالفکر.
اندلسی، محمد بن‌یوسف (1420)، البحرالمحیط فی التفسیر، بیروت، دارالفکر.
بیضاوی، عبدالله بن‌عمر (1418)، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.
بیضاوی، عبدالله بن‌عمر (1418)، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول.
توازیانی، زهره (1395)، «دیدگاه حکیم ملاصدرا دربارة حشر انسان و حیوان با نظر به مستندات قرآنی آن»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا.
توازیانی، زهره (1395)، «دیدگاه حکیم ملاصدرا دربارة حشر انسان و حیوان با نظر به مستندات قرآنی آن»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا.
جوهری، اسماعیل بن‌حماد (1404)، الصحاح اللغة، بیروت، دارالعلم للملایین.
جوهری، اسماعیل بن‌حماد (1404)، الصحاح اللغة، بیروت، دارالعلم للملایین.
حسینی، حسن (1399)، «جستاری در باب حشر حیوانات و جمادات در قرآن با تأکید بر آرای علامه طباطبایی»، دوره 11، شماره 43.
حسینی، حسن (1399)، «جستاری در باب حشر حیوانات و جمادات در قرآن با تأکید بر آرای علامه طباطبایی»، دوره 11، شماره 43.
دیباجی، محمدعلی، مسلم شوبکلائی (1390)، «واکاوی مسئلة حشر حیوانات از دیدگاه ملاصدرا»، آیین حکمت، سال سوم، شمارة 10.
دیباجی، محمدعلی، مسلم شوبکلائی (1390)، «واکاوی مسئلة حشر حیوانات از دیدگاه ملاصدرا»، آیین حکمت، سال سوم، شمارة 10.
زمخشری، محمود (1407)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی.
زمخشری، محمود (1407)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی.
زینلی، روح‌الله (1390)، «حشر حیوانات از دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی»، مشکات، شماره 113.
زینلی، روح‌الله (1390)، «حشر حیوانات از دیدگاه علامه طباطبایی و فخر رازی»، مشکات، شماره 113.
سمرقندی، نصر بن‌محمد (1416)، تفسیر السمرقندی المسمی بحرالعلوم، بیروت، دارالفکر.
سمرقندی، نصر بن‌محمد (1416)، تفسیر السمرقندی المسمی بحرالعلوم، بیروت، دارالفکر.
سورآبادی، عتیق بن‌محمد (1380)، تفسیر سورآبادی، تهران، فرهنگ نشر نو، چاپ اول.
سورآبادی، عتیق بن‌محمد (1380)، تفسیر سورآبادی، تهران، فرهنگ نشر نو، چاپ اول.
شیرازی، صدرالدین محمد بن‌ابراهیم (1981)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
شیرازی، صدرالدین محمد بن‌ابراهیم (1981)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
شیرازی، صدرالدین محمد بن‌ابراهیم(1400)، شواهد الربوبیه، ترجمه: جواد مصلح، انتشارات سروش، چاپ دهم.
شیرازی، صدرالدین محمد بن‌ابراهیم(1400)، شواهد الربوبیه، ترجمه: جواد مصلح، انتشارات سروش، چاپ دهم.
طبرسی، فضل بن‌حسن (1372)، مجمع البیان فی التفسیر القرآن، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
طبرسی، فضل بن‌حسن (1372)، مجمع البیان فی التفسیر القرآن، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم.
طباطبایی، محمدحسین (1417)، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات جاممعة مدرسین حوزه علمیه، چاپ پنجم.
طباطبایی، محمدحسین (1417)، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، انتشارات جاممعة مدرسین حوزه علمیه، چاپ پنجم.
طباطبایی، محمدحسین (1419)، رسائل التوحیدیه، بیروت، مؤسسه النعمان.
طباطبایی، محمدحسین (1419)، رسائل التوحیدیه، بیروت، مؤسسه النعمان.
طبری، محمد بن جریر (1412)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه.
طبری، محمد بن جریر (1412)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه.
طوسی، محمد بن‌حسن (1409)، التبیان فی‌التفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن‌حسن (1409)، التبیان فی‌التفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن‌عمر (1420)، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن‌عمر (1420)، مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
فضل‌الله، محمدحسین ( 1419)، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعه والنشر.
فضل‌الله، محمدحسین ( 1419)، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعه والنشر.
فراهیدی، خلیل بن‌احمد (1404)، العین، قم، انتشارات هجرت، چاپ دوم.
فراهیدی، خلیل بن‌احمد (1404)، العین، قم، انتشارات هجرت، چاپ دوم.
فیض کاشانی، ملاحسن (1416)، الأصفی فی تفسیر القرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
فیض کاشانی، ملاحسن (1416)، الأصفی فی تفسیر القرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
کلانتری، علی‌اکبر (1401)، «بررسی تفسیری مکلف‌بودن حیوانات و محشور شدن آن‌ها در آیة 38 انعام»، مطالعات تفسیری، سال 13، شماره 50.
کلانتری، علی‌اکبر (1401)، «بررسی تفسیری مکلف‌بودن حیوانات و محشور شدن آن‌ها در آیة 38 انعام»، مطالعات تفسیری، سال 13، شماره 50.
لطفی، رحیم، محمد داود کریمی (1394)، «حشر حیوانات از منظر عقل و نقل»، کلام اسلامی، دوره 24، شماره 96.
لطفی، رحیم، محمد داود کریمی (1394)، «حشر حیوانات از منظر عقل و نقل»، کلام اسلامی، دوره 24، شماره 96.
مدحجی، زهرا (1396)، «بررسی مسئلة حشر و حساب کائنات غیر از انسان و مبانی آن در حکمت متعالیه و آیات و روایات»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، قم، دانشگاه قم.
مدحجی، زهرا (1396)، «بررسی مسئلة حشر و حساب کائنات غیر از انسان و مبانی آن در حکمت متعالیه و آیات و روایات»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، قم، دانشگاه قم.
میرباقری، محمد، شاکر لوائی (1399)، «ضرورت حشر موجودات و بررسی تفصیلی حشر حیوانات از دیدگاه حکمت متعالیه»، پژوهش‌های ما بعدالطبیعی، سال اول، شماره 2.
میرباقری، محمد، شاکر لوائی (1399)، «ضرورت حشر موجودات و بررسی تفصیلی حشر حیوانات از دیدگاه حکمت متعالیه»، پژوهش‌های ما بعدالطبیعی، سال اول، شماره 2.
نظرپور ده برآفتاب، بهجت (1398)، «معاد همگانی از نگاه مفسران فرقین»، پایان نامه کارشناسی ارشد، یاسوج، دانشگاه یاسوج.
نظرپور ده برآفتاب، بهجت (1398)، «معاد همگانی از نگاه مفسران فرقین»، پایان نامه کارشناسی ارشد، یاسوج، دانشگاه یاسوج.